Latem wydajność stada mlecznego bardzo często spada. Stres cieplny uruchamia cały łańcuch zmian fizjologicznych i żywieniowych. W efekcie pogarszają się nie tylko dzienna wydajność i jakość mleka, ale także wpływa to na płodność bydła, zdrowie racic i stabilność żwacza. To właśnie dlatego stres cieplny u krów należy traktować nie jako sezonową niedogodność, ale jako realny problem produkcyjny, który wymaga zaplanowanego postępowania.

Dla gospodarstwa mlecznego najdotkliwsze są zwykle trzy skutki: spadek pobrania paszy, pogorszenie wykorzystania energii i zmniejszenie produkcji mleka latem. Im wyższa wydajność stada, tym problem zwykle staje się bardziej widoczny, ponieważ krowa wysoko wydajna produkuje więcej ciepła metabolicznego i trudniej oddaje je do otoczenia. W praktyce oznacza to, że nowoczesne stado o dużym potencjale mlecznym jest jednocześnie bardziej wrażliwe na wysoką temperaturę i wilgotność. Jak zadbać o bydło w okresie letnim?

Kiedy zaczyna się stres cieplny u krów?

W praktyce do oceny ryzyka stresu cieplnego krów najczęściej wykorzystuje się wskaźnik THI (Temperature-Humidity Index), czyli indeks temperatury i wilgotności powietrza. W badaniach i publikacjach doradczych za moment wejścia w strefę ryzyka dla krów mlecznych najczęściej przyjmuje się wartości od około 68. To ważne, bo w polskich warunkach nie trzeba trzydziestostopniowego upału, żeby stado zaczęło reagować negatywnie. Wystarczy kilka cieplejszych dni z podwyższoną wilgotnością, słabszą wentylacją w oborze i ograniczonym ruchem powietrza.

Kluczowe wartości wskaźnika THI:

• poniżej 67: krowy nie wykazują oznak stresu cieplnego;
• 68-72: stan łagodnego stresu, gdy zwierzęta mogą zacząć odczuwać dyskomfort;
• 73-78: umiarkowany stres;
• powyżej 79: silny stres cieplny, stanowiący zagrożenie zdrowia i życia.

Najbardziej charakterystyczne objawy to wzrost częstotliwości oddechów, dyszenie, dłuższe stanie przy stole paszowym i poidłach, skrócenie czasu leżenia, spadek przeżuwania oraz wyraźne pogorszenie pobrania TMR-u. Na tym etapie problem nie ogranicza się już do dobrostanu. Jeżeli krowa pobiera mniej suchej masy, a jednocześnie ma wyższe zapotrzebowanie na energię do chłodzenia organizmu, bardzo szybko wchodzi w niekorzystny bilans energetyczny. Wysokie temperatury zaburzają też pracę żwacza i zwiększają ryzyko subklinicznej kwasicy, zwłaszcza gdy żywienie latem próbuje się „ratować” większym udziałem pasz treściwych bez odpowiedniego buforowania.

Dlaczego krowy mleczne latem jedzą mniej?

Aby utrzymać prawidłową temperaturę ciała, krowa uruchamia naturalne mechanizmy termoregulacyjne. Ich celem jest z jednej strony pozbycie się nadmiaru ciepła, a z drugiej — ograniczenie jego dalszego powstawania. W praktyce oznacza to m.in. intensywniejsze ukrwienie skóry i tkanek podskórnych, dzięki czemu ciepło może być łatwiej przekazywane do otoczenia. Organizm zwiększa także tempo oddychania, nasila wydzielanie śliny i wykorzystuje parowanie potu jako dodatkową drogę chłodzenia.

Każda z tych reakcji wymaga nakładów energetycznych. Energia, która w normalnych warunkach mogłaby zostać wykorzystana na laktację, zostaje częściowo przekierowana na utrzymanie równowagi cieplnej. W efekcie stres cieplny może prowadzić nie tylko do spadku pobrania paszy, ale również do obniżenia wydajności mlecznej.

Zmienia się także zachowanie zwierząt. Krowy w czasie upałów mniej się poruszają, częściej odpoczywają i ograniczają aktywność, ponieważ każdy wysiłek fizyczny oznacza dodatkową produkcję ciepła. Modyfikacji ulega również sposób pobierania dawki pokarmowej. Pasze bogate we włókno, choć niezbędne dla prawidłowej pracy żwacza, podczas fermentacji powodują większą produkcję ciepła metabolicznego. Również samo przeżuwanie jest procesem, który zwiększa obciążenie cieplne organizmu.

Z tego powodu krowy narażone na stres cieplny często instynktownie zmniejszają udział pasz objętościowych w pobranej dawce, a chętniej sięgają po pasze treściwe. Zmieniają też porę żerowania — największą aktywność przy stole paszowym wykazują zwykle wtedy, gdy temperatura spada, czyli wieczorem, nocą lub nad ranem. Zamiast pobierać dużą ilość paszy jednorazowo, jedzą częściej, ale w mniejszych porcjach.

Co powinien zrobić hodowca, aby złagodzić stres cieplny u krów?

W czasie upałów żywienie krów mlecznych wymaga od hodowcy większej precyzji i lepszej organizacji pracy przy stole paszowym. Sama korekta składu dawki pokarmowej nie wystarczy, jeśli pasza szybko traci świeżość, zwierzęta mają utrudniony dostęp do wody albo TMR zagrzewa się jeszcze przed pobraniem. Dlatego podstawą letniego zarządzania stadem powinno być stworzenie takich warunków, które zachęcą krowy do regularnego jedzenia mimo wysokiej temperatury.

Stały dostęp do wody

Nie da się skutecznie chronić wydajności żywieniowo, jeśli nie poprawi się warunków środowiskowych. Najważniejszym elementem jest nieograniczony dostęp do czystej, chłodnej i świeżej wody. W okresie stresu cieplnego zapotrzebowanie na wodę znacząco rośnie, ponieważ organizm wykorzystuje ją do procesów termoregulacji, m.in. przy intensywniejszym oddychaniu, ślinieniu się i poceniu. Braki w dostępie do wody bardzo szybko przekładają się na niższe pobranie paszy, spadek wydajności mlecznej i większe obciążenie metaboliczne.

Jakość paszy w okresie letnim

Równie istotna jest jakość paszy podawanej zwierzętom. Latem krowy powinny otrzymywać wyłącznie świeże komponenty oraz świeżo przygotowany TMR. Wysoka temperatura sprzyja szybkiemu zagrzewaniu się paszy, pogorszeniu jej smakowitości oraz namnażaniu niepożądanych drobnoustrojów. Z tego powodu warto zwiększyć częstotliwość zadawania paszy do trzech lub czterech razy dziennie, szczególnie w grupach krów o najwyższej wydajności. Częstsze podawanie świeżej dawki ogranicza sortowanie, zachęca zwierzęta do częstszych wizyt przy stole paszowym i zmniejsza ryzyko psucia się paszy.

Dobrym rozwiązaniem jest także przesunięcie większej części dawki na godziny wieczorne i nocne, kiedy temperatura w oborze spada, a krowy naturalnie chętniej pobierają pokarm. Dzięki temu można lepiej wykorzystać ich zmieniony rytm żerowania i ograniczyć straty wynikające z mniejszego apetytu w najgorętszej części dnia.

Duże znaczenie ma również prawidłowe przygotowanie TMR-u. Pasza powinna być dokładnie wymieszana, aby krowy nie mogły łatwo wybierać bardziej smakowitych frakcji i odrzucać komponentów włóknistych. Ograniczenie sortowania jest szczególnie ważne, ponieważ selektywne pobieranie paszy zwiększa ryzyko zaburzeń fermentacji w żwaczu, w tym kwasicy. W praktyce pomaga w tym nie tylko właściwy czas mieszania w wozie paszowym, ale również utrzymanie odpowiedniej wilgotności dawki.

Latem należy zapobiegać przesychaniu paszy na stole paszowym. Zbyt suchy TMR jest mniej atrakcyjny dla zwierząt, łatwiej się sortuje i może być pobierany nierównomiernie. W razie potrzeby można zwilżać go wodą albo stosować dodatki poprawiające wilgotność i strukturę. Takie działania zwiększają stabilność dawki i poprawiają jej pobranie.

Higiena stołu paszowego 

Nie można też pomijać higieny stołu paszowego i żłobów. Niedojady pozostawione w wysokiej temperaturze szybko się psują, tracą smakowitość i mogą negatywnie wpływać na zdrowie przewodu pokarmowego. Regularne usuwanie resztek oraz dokładne czyszczenie miejsc zadawania paszy powinno być latem standardem, a nie działaniem interwencyjnym.

Na pobranie paszy wpływa również mikroklimat w strefie żywienia. Montaż wentylatorów nad stołem paszowym poprawia komfort krów i zachęca je do dłuższego przebywania przy paszy. Lepszy przepływ powietrza ogranicza skutki stresu cieplnego, a jednocześnie wspiera utrzymanie świeżości TMR-u.

Staranny dobór kiszonek

Ważne jest także prawidłowe wybieranie kiszonek z silosów. Latem trzeba robić to szczególnie starannie, aby ograniczyć dostęp powietrza do pryzmy lub silosu i zmniejszyć ryzyko wtórnej fermentacji oraz psucia się paszy. Każde pogorszenie jakości kiszonki odbija się na smakowitości dawki, pobraniu suchej masy i stabilności pracy żwacza. Dlatego w okresie upałów liczy się nie tylko sama receptura żywieniowa, ale cały system zarządzania paszą — od silosu, przez wóz paszowy, aż po stół paszowy.

Produkcja mleka latem – dlaczego spada szybciej, niż wynikałoby to tylko z mniejszego pobrania?

Wielu hodowców obserwuje sytuację, w której spadek pobrania paszy wydaje się umiarkowany, a mleka ubywa wyraźnie więcej. Wynika to z tego, że stres cieplny działa nie tylko przez ograniczenie jedzenia. 

Wysoka temperatura i wilgotność wpływają również na gospodarkę hormonalną, krążenie obwodowe, równowagę kwasowo-zasadową i efektywność przemian energetycznych. Krowa kieruje więcej zasobów na utrzymanie temperatury ciała, a mniej na syntezę mleka. Pogarsza się też wydolność metaboliczna wątroby i żwacza, co zwiększa ryzyko wtórnych problemów zdrowotnych.

W praktyce produkcja mleka latem spada więc nie tylko dlatego, że krowa je mniej, ale dlatego, że gorzej wykorzystuje to, co zje. U wielu stad widać równolegle spadek tłuszczu i białka, większą niestabilność kału, gorsze przeżuwanie oraz wzrost ryzyka SARA. Dlatego działania żywieniowe muszą być ukierunkowane nie tylko na „podniesienie energii”, ale na utrzymanie stabilnego środowiska żwacza, dobrej smakowitości dawki i wyższego realnego pobrania.

Jakie dodatki paszowe dla krów są najlepszym wyborem w okresie letnim?

W okresie wysokich temperatur szczególnego znaczenia nabiera odpowiednie wsparcie żywieniowe krów wysokomlecznych. Upały ograniczają pobranie paszy, nasilają straty wody i elektrolitów, zwiększają ryzyko zaburzeń pracy żwacza oraz sprzyjają powstawaniu stresu oksydacyjnego. Dlatego letnia dawka pokarmowa powinna być nie tylko dobrze zbilansowana pod względem energii i białka, lecz także uzupełniona o dodatki, które pomagają ograniczyć skutki stresu cieplnego.

Tłuszcz paszowy – większa koncentracja energii w dawce

Jednym z najważniejszych rozwiązań jest zastosowanie tłuszczu paszowego. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy krowa je mniej, a jej zapotrzebowanie energetyczne pozostaje wysokie. Tłuszcz pozwala zwiększyć koncentrację energii w dawce bez konieczności nadmiernego podnoszenia udziału pasz treściwych. Jest również znacznie bardziej kaloryczny niż węglowodany, dlatego pomaga częściowo zrekompensować deficyt energii wynikający ze słabszego pobrania suchej masy. 

Dodatkową korzyścią jest fakt, że przemiany tłuszczów generują w organizmie mniej ciepła metabolicznego niż trawienie i wykorzystywanie węglowodanów. W żywieniu krów mlecznych najlepiej sprawdza się tłuszcz chroniony, czyli taki, który pozostaje możliwie obojętny dla środowiska żwacza i nie zaburza procesów fermentacyjnych.

Źródłem chronionej energii z dodatkiem naturalnego buforu żwaczowego dla krów wysokomlecznych jest mieszanka paszowa uzupełniająca Dolfat Protect. To wysoce strawny produkt o dużej koncentracji energii. Skutecznie zwiększa kaloryczność dawki pokarmowej, nie zakłócając przy tym procesów trawiennych w żwaczu. Produkt ma również korzystny wpływ na wskaźniki rozrodu, wspiera pracę jajników i podnosi poziom progesteronu we krwi. 

Elektrolity, potas i sód – ochrona gospodarki wodnej organizmu

W czasie upałów trzeba również zwrócić szczególną uwagę na gospodarkę wodno-elektrolitową. Krowy, które intensywnie się pocą i szybciej oddychają, tracą nie tylko wodę, lecz także ważne pierwiastki, przede wszystkim sód i potas. Z tego powodu w letnim żywieniu uzasadnione jest stosowanie preparatów elektrolitowych oraz zwiększenie podaży potasu. 

Naturalnym źródłem tego składnika mogą być m.in. lucerna, melasa czy wysłodki buraczane. Należy jednak pamiętać, że wyższy udział potasu w dawce może ograniczać wchłanianie magnezu, dlatego jego zwiększona podaż powinna iść w parze z odpowiednim uzupełnieniem magnezu. Stałym elementem wyposażenia obory powinny być także lizawki.

Dolmix BM HOT to mieszanka paszowa uzupełniająca, która przeciwdziała stresowi cieplnemu. Ogranicza wpływ upałów zarówno na zdrowie, jak i produktywność bydła mlecznego. Uzupełnia niedobory m.in. potasu i sodu, łagodząc skutki upału. Mieszanka dostępna jest również w formie lizawki Dollick BM HOT, która stymuluje produkcję silny, co wspiera prawidłowe trawienie. Dodatkowo proces lizania obniża stres i poprawia nastrój zwierząt. 

Bufory i drożdże paszowe – profilaktyka kwasicy żwacza

Letnia korekta dawki często polega na ograniczeniu udziału pasz włóknistych i zwiększeniu ilości komponentów treściwych, aby poprawić koncentrację energii i zmniejszyć produkcję ciepła w przewodzie pokarmowym. Takie rozwiązanie wymaga jednak ostrożności, ponieważ może zwiększać ryzyko subklinicznej kwasicy żwacza. 

W okresie stresu cieplnego szczególnie przydatne są dodatki stabilizujące środowisko żwacza, takie jak kwaśny węglan sodu oraz drożdże paszowe. Pomagają one wspierać prawidłowe pH żwacza, poprawiają warunki fermentacji i ograniczają skutki nadmiernego udziału łatwo fermentujących węglowodanów w dawce.

Dolmix ALG to preparat zawierający zwapniałe formy alg morskich, które są cennym źródłem zbilansowanych substancji biologicznie czynnych oraz składników odżywczych. Produkt zapewnia stabilny przebieg procesów fermentacyjnych w żwaczu oraz zwiększenie pobierania suchej paszy. Stosowanie Dolmix ALG zmniejsza ryzyko wystąpienia zaburzeń metabolicznych oraz wspiera zwiększenie wydajności i jakości mleka. 

Dolbuf to unikalny preparat, który zapewnia skuteczne i bezpieczne buforowanie treści żwacza. Zawiera wysoko skoncentrowany bufor z alg morskich, kwaśny węglan sodu oraz związki magnezu.

Dolbuf PRO to mieszanka paszowa uzupełniająca mineralna wzbogacona żywymi kulturami drożdży. Jej stosowanie pozwala ograniczyć wahania pH treści żwacza, a dodatek propionianu wapnia zwiększa rezerwy glikogenu w wątrobie oraz poziom glukozy we krwi. Preparat tworzy aktywny układ buforujący, łącząc działanie drożdży, alg morskich oraz kwaśnego węglanu sodu dla optymalnej ochrony żwacza. Efektywnie ogranicza wahania pH treści żwacza, zapobiegając jego zakwaszeniu. Pomaga utrzymać prawidłowy, zdrowy stosunek kwasów tłuszczowych w żwaczu.

Mieszanki paszowe na upały

W praktyce najwygodniejszym sposobem uzupełnienia zwiększonych potrzeb krów wysokomlecznych są specjalistyczne mieszanki mineralno-witaminowe przeznaczone do stosowania w okresie upałów. Dobrze dobrane preparaty łączą elektrolity, składniki buforujące, witaminy i mikroelementy, dzięki czemu wspierają pobranie paszy, stabilność pracy żwacza, odporność oraz utrzymanie wydajności mlecznej w warunkach stresu cieplnego.

Dolmix Anty-Stress to mieszanka paszowa uzupełniająca, która zmniejsza objawy agresji i niepokoju u bydła. Starannie opracowana formuła oparta na ekstraktach roślinnych, odpowiednio dobranej dawce magnezu oraz aminokwasach wspiera organizm zwierząt w sytuacjach zwiększonego obciążenia stresowego. Preparat może być stosowany m.in. w okresie transportu, zmiany grup technologicznych, wahań temperatury i stresu cieplnego, zabiegów weterynaryjnych, pogorszenia jakości powietrza w budynkach inwentarskich oraz nagłej zmiany dawki pokarmowej. Ograniczenie reakcji stresowej sprzyja utrzymaniu dobrej kondycji zwierząt, wspiera ich odporność, a także korzystnie wpływa na wydajność mleczną, parametry jakościowe mleka oraz jakość pozyskiwanego mięsa.

Dodatki wpływające na jakość paszy podczas upałów

W okresie letnim szczególnego znaczenia nabierają nie tylko dodatki wspierające organizm krowy, ale także preparaty poprawiające jakość i stabilność pasz. Wysoka temperatura sprzyja zagrzewaniu się TMR-u, wtórnej fermentacji kiszonek, przesychaniu dawki oraz pogorszeniu jej smakowitości. W efekcie krowy pobierają mniej paszy, częściej ją sortują, a ryzyko zaburzeń pracy żwacza wzrasta. 

W czasie upałów warto zwrócić uwagę na preparaty ograniczające psucie się pasz, poprawiające ich strukturę, wilgotność i atrakcyjność dla zwierząt. Dobrze przygotowana i stabilna dawka pokarmowa jest jednym z podstawowych elementów ograniczania skutków stresu cieplnego w stadzie.

DOLSIL HOT to płynna mieszanka paszowa uzupełniająca dla bydła, przeznaczona do ochrony kiszonek i TMR-u przed zagrzewaniem oraz wtórną fermentacją. Zawarty w preparacie kwas propionowy wykazuje działanie antymikrobiologiczne, wspiera stabilność tlenową pasz objętościowych i ogranicza ryzyko powstawania mikotoksyn. Dodatek pomaga zmniejszać straty składników pokarmowych, ogranicza tworzenie etanolu, wspiera pracę wątroby oraz sprzyja utrzymaniu wyższej wartości żywieniowej paszy. Może również poprawiać bilans energetyczny i smakowitość dawki, zachęcając zwierzęta do lepszego pobrania paszy.

DOLSIL HOT DRY to sypki dodatek paszowy przeznaczony dla bydła. Wspiera stabilność kiszonek oraz TMR-u i ograniczający ryzyko ich zagrzewania. Preparat pomaga utrzymać prawidłową jakość paszy, hamując procesy wtórnej fermentacji oraz nadmiernego wzrostu temperatury w kiszonkach i TMR-ach. Wspiera higienę żywienia, ogranicza ryzyko rozwoju niepożądanych mikroorganizmów i powstawania mikotoksyn, a także poprawia stabilność tlenową pasz objętościowych. Jego stosowanie sprzyja zmniejszeniu strat składników odżywczych, ograniczeniu tworzenia się etanolu oraz zachowaniu wyższej wartości pokarmowej paszy. Dzięki temu dawka pozostaje bardziej atrakcyjna dla zwierząt, co może korzystnie wpływać na jej pobranie. Preparat wspiera również prawidłowe funkcjonowanie wątroby, szczególnie w sytuacjach, gdy jakość paszy mogłaby stanowić dodatkowe obciążenie dla organizmu.

Stres cieplny u krów mlecznych to problem, którego nie da się wyeliminować jednym działaniem. Skuteczne ograniczanie jego skutków wymaga połączenia właściwego zarządzania stadem, dobrej organizacji żywienia oraz odpowiednio dobranych dodatków paszowych. Latem liczy się każdy element: stały dostęp do czystej wody, świeży i stabilny TMR, ograniczenie zagrzewania pasz, lepszy mikroklimat przy stole paszowym oraz wsparcie żwacza i gospodarki wodno-elektrolitowej.

Jeżeli hodowca chce realnie ograniczyć spadek pobrania paszy i produkcji mleka latem, musi działać wyprzedzająco, a nie dopiero wtedy, gdy wydajność wyraźnie spadnie. Dobrze zaplanowana profilaktyka żywieniowa, uzupełniona o preparaty wspierające stabilność żwacza, bilans energetyczny i odporność organizmu na skutki upału, pozwala nie tylko lepiej przejść przez najtrudniejszy okres lata, ale również ograniczyć straty produkcyjne i zdrowotne w całym stadzie. W praktyce to właśnie konsekwencja w codziennym zarządzaniu decyduje o tym, czy krowy mleczne latem utrzymają dobrą kondycję i wydajność, czy też szybko odczują skutki stresu cieplnego.

Źródło:
https://www.pahc.com/poland/wyzwania/czym-jest-stres-cieplny/
https://ekrowa.pl/wiedza/stres-cieplny-u-krow-kompleksowe-spojrzenie-na-wyzwania-wspolczesnej-hodowli/
https://pfhb.pl/aktualnosci/stres-cieplny-u-krow-mlecznych
https://ahdb.org.uk/assessment-of-heat-stress-in-dairy-cows
https://extensionpubs.unl.edu/publication/g1582/2012/pdf/view/g1582-2012.pdf